Hesen Zîrek
Bilbilê Kurdistanê
1921 - 1972
Hesen Zîrek (29ê Mijdara 1921an li Bokan – 26ê Hezîrana 1972an li Bokan) hunermend û stranbêjekî navdar ê kurd bû. Ew wekî yek ji navdartirîn hunermendên kurd li seranserê Kurdistanê tê naskirin. Karê wî yê herî girîng, komkirina xezîneyek ji stran û awazên kurdî bû ku bi dengê xwe tomar kirine; hejmara wan di navbera 1000 heta 2000 stranan de tê texmînkirin. Zîrek bi stranên xwe li Rojhilat û Başûrê Kurdistanê tê naskirin.
Herçend Hesen Zîrek ji ber şert û mercên dijwar ên jiyanê nekarîbû bixwîne, lê di danîna helbest û muzîka kurdî de pispor bû. Ev behre digel dengê wî yê bêhempa, kir ku stranên wî li hemû Kurdistanê belav bibin. Stranên wî heta îro jî di nav kurdan de, bi taybetî li Rojhilat û Başûrê Kurdistanê, di şahî, seyran û cihên giştî de tên guhdarîkirin.
Hesen Zîrek ji bilî zimanê xwe yê dayikê Kurdî (zaravayê Soranî), bi zimanên Farisî, Tirkî, Azerî, Ermenî û zaravayê Lorî jî stran gotine. Ew xwediyê 3 meqaman bi Tirkî, 8 meqaman bi Farisî, 2 meqaman bi Hewramî û 64 meqaman bi Kurdiya Soranî ye. Zîrek bi orkestrayên navdar ên wekî birayên Yûsif Zemanî, orkestraya Muşîr Hûmayûn Şaredar li Tehranê û orkestraya Mucteba Mîrzade li Kirmaşanê re kar kiriye.
Xeta Demê ya Jiyanê
Li Bokanê ji dayik bû
Hesen Zîrek di 29ê Çiriya Paşîn a 1921an de li Bokanê ji dayik bû.
Mirina bavê wî
Bavê wî koça dawî kir dema Zîrek tenê 7-8 salî bû, neçar ma ku karên cuda bike.
Radyoya Bexdayê
Dest bi karê xwe yê hunerî yê fermî kir li Radyoya Kurdî ya Bexdayê, zêdetirî 400 stran tomar kirin.
Radyoya Tehranê
Piştî vegerîna Îranê, li Radyoya Kurdî ya Tehranê xebitî, muzîka folklorî ya Kurdî parastin.
Radyoya Kirmaşanê
Li Radyoya Kirmaşanê karê xwe domand, arşîva muzîkî ya xwe berfirehtir kir.
Çîrîka Kurdistanê
Pirtûka xwe ya otobiyografîk a helbestî "Çîrîka Kurdistanê" weşand, hukumeta Îranê hêrs kir.
Koça dawî kir
Hesen Zîrek di 26ê Hezîrana 1972an de li Tehranê koça dawî kir. Li gundê Naleskînê yê nêzî Bokanê hat definkirin.
Jinenîgar
Destpêka Jiyanê
Li gorî belgeyan û gotina xelkê herêmê, Hesen Zîrek di sala 1921an de li taxa Qelay Serdar a Bokanê, li parêzgeha Urmiyê ji dayik bûye. Bavê wî Ebdullah di zarokatiya Zîrek de wefat kir. Xwişka wî Sara û birayên wî Husên û Mîne bûn. Dayika wî Emîne neçar ma ku dîsa bizewice. Ji ber xizaniyê, Zîrek û xwişk û birayên xwe neçûn dibistanê û ji zarokatiyê ve dest bi karkeriyê kirin.
Jiyana dijwar a Hesen Zîrek piştî mirina bavê wî dest pê kir. Wî gelek karên cûda kirin, wek şagirtî li dikanên şirînahiyê, çayxaneyan û li cem kebabçiyan li Bokan û bajarên din. Ew heta Pêncwên, Silêmanî, Mûsil, Besra û Başûrê Îranê jî çûye ji bo karkirinê.
Radyoya Kurdî ya Bexdayê
Di destpêkê de Zîrek çû Pêncwên û paşê Silêmaniyê, li wir di otêlekê de xebitî û bi Naskê re zewicî. Di sala 1950î de li Bexdayê li "Otêla Bakur" (Funduq Şemal) dest bi kar kir. Rojekê kesên li wir dengê wî yê xweş bihîstin û ew birin Radyoya Bexdayê. Li wir bi alîkariya Elî Merdan û hunermendên din dest bi tomarkirina stranan kir. Di sala 1953an de bi fermî li beşa Kurdî ya Radyoya Bexdayê hate damezrandin.
Vegera Îranê û Radyoya Tehranê
Di sala 1958an de Hesen Zîrek vegeriya Bokanê. Ebdullah Muftîzade ku li Radyoya Sineyê kar dikir, ew vexwend Radyoya Sineyê. Piştî demekê Zîrek çû Mehabadê û paşê çû Radyoya Kurdî ya Tehranê ya ku nû hatibû damezrandin.
Li wir wî bi mûzîkjenên mezin ên wek Husên Yahqî, Hesen Kesaî û Celîl Şehnaz re gelek stran tomar kirin.
Radyoya Kurdî ya Kirmaşanê
Di Tebaxa 1962an de, dema ku Radyoya Kurdî ya Tehranê hat girtin, Hesen Zîrek û hevalên xwe berê xwe dan Kirmaşanê. Li Radyoya Kirmaşanê, bi hevkariya hunermendê navdar Mucteba Mîrzade û koma wî, Zîrek serdemeke zêrîn derbas kir û gelek stranên xwe yên herî baş tomar kirin.
Salên Dawî û Mirin
Salên dawî yên jiyana Hesen Zîrek bi êş û gerokiyê derbas bûn. Piştî ku ji radyoyan hat dûrxistin, li Iraqê hat girtin û êşkence kirin. Piştî azadkirinê û vegera Îranê, dîsa ji aliyê SAVAKê ve hat girtin.
Zîrek di 50 saliya xwe de gelek caran hat acizkirin. Ew demekê li Şinoyê ma û piştre bi giranî nexweş ket. Hesen Zîrek piştî çend rojan man li nexweşxaneya Bokanê, di şeva 26ê Hezîrana 1972an de koça dawî kir. Herçend sedema fermî ya mirina wî penceşêra kezebê be jî, guman û baweriyek heye ku ew ji aliyê SAVAKê ve hatiye jehrîkirin. Ew li nêzîkî Bokanê li çiyayê Naleşkênê hat veşartin.
Jiyana Taybet
Hesen Zîrek ne tenê bi hunera xwe, lê bi şêwaza jiyana xwe jî dihat naskirin. Mîdya Zendî hevjîna wî bû û du keçên wan hebûn bi navê Mehtab (Arezû) û Mehnaz (Sakar). Mîdya, keça Elî Zendî bû û di jiyana wî ya hunerî de roleke mezin lîst, ji ber ku Zîrek nexwendewar bû, wê helbestên wî dinivîsandin. Rabîe Serencam hevjîna wî ya dawî bû ku heta mirinê bi wî re ma.
Hesê Neteweyî
Hesen Zîrek hunermendekî nîştimanperwer bû. Di gelek stranên xwe de peyvên "Kurd" û "Kurdistan" bi kar dianî. Strana "Newroz" ku li ser helbesta Pîremêrd çêkiriye, heta îro jî di cejna Newrozê de tê gotin.
Wî gelek stranên nîştimanî çêkirine wekî: "Ey Nîştiman", "Ey Weten", "Emin Kurdim" û "Bijî Kurd û Kurdistan".
Mîrateya Hunerî
Hesen Zîrek wekî dibistaneke mezin a muzîka kurdî tê dîtin. Ew xwediyê dengekî xurt û bîreke bihêz bû, dikaribû di heman demê de helbest û awazê çêbike. Yek ji taybetmendiyên wî ew bû ku folklora kurdî diparast û nû dikir.
Stranên Navdar
Hin ji stranên wî yên navdar ev in: * Newroz * Ey Nîştiman * Ketane * Kirmaşan Şarî Şîrînim * Naleşkêne * Xan Bacî * Yella Şofêr * Gewherê * Hewrî Lar
Pirtûka Çirîkey Kurdistan
"Çirîkey Kurdistan" (Qîrîna Kurdistanê) pirtûkeke jiyan û helbestan e ku di sala 1966an de li Tehranê hat çapkirin. Ji ber ku Zîrek nexwendewar bû, hevjîna wî Mîdya Zendî alîkariya wî kir. Belavkirina pirtûkê bi navê "Kurdistan" bû sedema hêrsa hikûmetê û biryara girtina Zîrek derket.